Rumba yo muri Kongo, izwi kandi nka Rumba
Lingala cyangwa Rumba nyafurika, ni injyana y’umuziki n’imbyino
ifitanye isano rikomeye n’amateka n’umuco w’abaturage bo muri Repubulika
Iharanira Demokarasi ya Kongo na Repubulika ya Congo (Congo brazaville). Iyi njyana imaze imyaka
myinshi ikundwa n’abatari bake, haba muri Afurika no hanze yayo, kubera uburyo
ihuza amagambo y’indirimbo, amajwi meza n’imicurangire ya gitari.
Iyi njyana yatangiye gukura mu mpera
z’imyaka ya 1930, cyane cyane mu mijyi ya Kinshasa na Brazzaville, ariko
inkomoko yayo ishingiye ku migenzo ya kera y’Abanyekongo. Mu mateka yayo, Rumba
yagiye ihinduka, yakira izindi mpinduka z’umuziki, ariko ikomeza kurangwa n’imiterere
yayo yihariye.
Inkomoko
ya Rumba n’isano ifitanye n’umuco wa Kongo
Amateka ya Rumba yo muri Kongo
ashingiye ku mbyino gakondo ya Maringa, yakorwaga n’Abakongo mu bice byahoze bigize ubwami bwa Loango,
birimo uduce two muri Kongo, mu majyepfo ya Gabon no muri Cabinda muri Angola.
Maringa yari imbyino yarangwaga
n’imigendere y’umubiri, cyane cyane murukenyerero, iherekejwe n’ingoma n’ibindi
bikoresho gakondo. Muri ibyo bikoresho harimo Likembe, icupa
ryakoreshwaga nk’igikoresho gitanga injyana ndetse n’ingoma nto yitwaga Patenge.
Hari kandi ibisobanuro bivuga ko
ijambo Rumba rifitanye isano n’ijambo ry’Igikongo Nkumba, risobanura
igice cy’umubiri wo ku nda cyangwa ku kibuno, rikaba rifitanye isano n’imbyino
gakondo zo mu karere ka Kongo.
Mu gihe cy’ubukoloni, imijyi ya
Brazzaville na Léopoldville, ari yo Kinshasa y’ubu, yarushijeho kwakira uburyo
bushya bw’imyidagaduro n’umuziki. Mu myaka ya 1920 kugeza mu 1940, imbyino za
Maringa zakomeje kumenyekana mu tubari no mu bindi bice by’imyidagaduro, aho
ibikoresho gakondo byagiye bisimbuzwa cyangwa byongerwaho gitari na akordiyoni.
Uko
Son Cubano yahuye n’umuziki gakondo wa Kongo, havuka Rumba Congolaise
Amateka ya Rumba Congolaise afitanye
isano n’urugendo rw’umuco n’umuziki rwambutse inyanja ya Atlantique, rugahuza
Afurika na Cuba. Kugira ngo dusobanukirwe neza uko iyi njyana yavutse, ni
ngombwa kureba uruhare rw’umuziki wo muri Cuba, by’umwihariko Son Cubano,
ndetse n’uburyo abahanzi bo muri Kongo bawuhuje n’injyana gakondo yabo.
Muri Cuba, mu mpera z’ikinyejana cya
19, hari ubwoko bubiri bw’umuziki bwari bwamamaye: Rumba yo muri Cuba na Son
Cubano. Rumba yo muri Cuba yari ishingiye cyane ku ngoma, kuririmba no kubyina,
ifite imizi mu muco w’Abanyafurika bajyanywe muri Cuba, cyane cyane abakomokaga
mu gace ka Kongo. Son Cubano yo yari yarateye imbere cyane mu burasirazuba bwa
Cuba, ihuza injyana n’ibicurangisho bifite inkomoko muri Afurika n’ibindi
byazanywe n’Abanyaburayi, birimo gitari na tres, ndetse n’imiterere y’indirimbo
z’Icyesipanyolo.
Nubwo izo njyana zombi zari zitandukanye,
zari zifite aho zihurira mu mizi yazo y’Afurika. Mu myaka ya 1930 na 1940,
umuziki wa Cuba watangiye kumvikana cyane mu mijyi ya Léopoldville, ari yo
Kinshasa y’ubu, na Brazzaville, binyuze kuri radiyo no ku byuma byacurangaga za
disiki zo mu bwoko bwa 78 rpm. Mu ndirimbo zakundwaga cyane harimo iz’amatsinda
nka Trio Matamoros na Sexteto Habanero.
Icyo gihe, zimwe muri izo ndirimbo
za Son Cubano zagezaga ku Banyekongo zamenyekanaga ku izina rya “Rumba”. Ibi
byatumye abahanzi bo muri Kongo batangira kubona isano hagati y’iyo njyana
n’imbyino n’umuziki gakondo bari basanzwe bazi. Buhoro buhoro, batangiye gufata
imiterere y’indirimbo, uburyo bwo gucuranga gitari n’imiririmbire byumvikanaga
muri Son Cubano, babihuza n’injyana zabo gakondo, indimi zabo, cyane cyane
Ilingala, ndetse n’uburyo bwabo bwo guhanga.
Ibyo ntibyari ugukoporora umuziki wa
Cuba gusa, ahubwo byari ukuwuhindura no kuwugira uwabo. Ni muri ubwo buryo
havutse injyana yaje kumenyekana nka Rumba Congolaise, ikaba yarahuje imizi
y’umuziki nyafurika n’uruhare rw’injyana zo muri Cuba.
Bityo, Rumba Congolaise ishobora
kurebwa nk’umusaruro w’urugendo rw’umuco rwabaye hagati ya Afurika na Cuba:
imizi imwe y’umuziki nyafurika yageze muri Cuba, ihindurirwa imiterere mishya,
hanyuma umuziki wavutsemo wongera kugera muri Kongo, aho abahanzi bawuhindura
bakawugira injyana yihariye y’Abanyekongo.
Abahanzi
n’amatsinda yagize uruhare mu iterambere ryayo
Mu bantu bagize uruhare mu kubaka no
gukwirakwiza Rumba yo muri Kongo harimo Paul Kamba, Henri Bowane, Wendo
Kolosoy, Manuel d’Oliveira na Léon Bukasa.
Mu myaka yakurikiyeho, abandi
bahanzi n’amatsinda nka Le Grand Kallé, Franco Luambo Makiadi, TPOK Jazz, African
Jazz, Nico Kasanda, Tabu Ley Rochereau, madilu systeme ,Papa Wemba na Koffi Olomide bagize
uruhare rukomeye mu gutuma iyi njyana irushaho kumenyekana.
Aba bahanzi ntibagarukiye ku
gukomeza uburyo Rumba yari isanzwe icurangwamo gusa, ahubwo bagiye bayongeramo
ibindi bikoresho, uburyo bushya bwo kuririmba n’imicurangire yagiye ihinduka
uko ibihe byagendaga bisimburana.
Mu bahanzi bakomeye, Franco Luambo
Makiadi azwi cyane kubera uruhare yagize mu guteza imbere umuziki w’amatsinda
manini, by’umwihariko binyuze muri TPOK Jazz. Naho Le Grand Kallé na African
Jazz bagize uruhare mu kumenyekanisha umuziki wa Kongo mu bindi bihugu.
Nyuma yaho, abahanzi nka Tabu Ley
Rochereau na Papa Wemba bakomeje kwagura imbibi z’iyi njyana, bayihuza n’uburyo
bushya bw’imicurangire n’imyidagaduro.
Itsinda rya TPOK Jazz (Tout Puissant Orchestre Kinois de Jazz) ubwo bari i brussels mububirigi mumwaka 1961
Ibiranga
Rumba yo muri Kongo
Kimwe mu biranga Rumba yo muri Kongo
ni imicurangire ya gitari, amajwi y’abaririmbyi n’uburyo ibikoresho
bitandukanye byuzuzanya.
Mu bikoresho bikunze gukoreshwa
harimo gitari, bass, ingoma, saxophone, clarinet, trumpet, piano, maracas
n’ibindi. Ibi bikoresho byagiye bihinduka uko imyaka yagiye ishira, kuko mu
bihe bya mbere abacuranzi bakoreshaga cyane ibikoresho gakondo, ariko nyuma
hiyongeraho ibikoresho by’iki gihe.
Gitari ni kimwe mu bikoresho
by’ingenzi muri Rumba. Hari gitari iyobora indirimbo, indi igatanga injyana
iyiherekeza, hakaba n’indi ifasha guhuza imirongo y’imicurangire.
Indirimbo nyinshi za Rumba zitangira
mu buryo buhoro cyangwa buciriritse, amajwi y’abaririmbyi akaba ari yo aba ari
imbere. Nyuma haza igice cyihariye cyitwa Sebene, kirangwa
n’imicurangire ya gitari yihuta kandi ifite imbaraga, kigatuma abantu barushaho
kubyina.
Muri iki gice, abacuranzi ba gitari
bagenda basubizanya mu buryo bwihariye, ingoma na bass bigakomeza kubaha
injyana. Ni kimwe mu bice bikundwa cyane n’abakunzi ba Rumba, kuko gituma
indirimbo ihinduka igitaramo cy’imbyino n’imicurangire.
Rumba kandi irangwa no gusubiramo
amagambo amwe mu ndirimbo, guhuza ijwi ry’umuhanzi n’iry’abamuherekeje ndetse
no gukoresha uburyo bwo guhanga mu gihe indirimbo irimo gucurangwa.
Nubwo Lingala ari rumwe mu ndimi zikoreshwa cyane muri iyi njyana, indirimbo za Rumba zagiye ziririmbwa no mu zindi ndimi zirimo Igifaransa, Igiswahili, Icyesipanyolo, Ikikongo na Tshiluba.
Bamwe mubabaga basohekeye mutubari twacurangagamwo rumba i kinshasa mu myaka ya 1955 na 1965
Uko
Rumba yakwirakwiriye muri Afurika
Uko Rumba yo muri Kongo yagendaga
ikundwa, ni ko yagiye irenga imipaka y’ibihugu byombi bya Kongo, ikagera mu
bindi bice bya Afurika.
Mu myaka ya 1960 na 1970, radiyo
n’ingendo z’amatsinda y’abacuranzi byagize uruhare rukomeye mu kuyikwirakwiza.
Abacuranzi bo muri Kongo bagiye bajya kuririmba mu bihugu bitandukanye, abandi
bahanzi na bo bakayigira isoko y’ubumenyi n’ihumure mu guhanga umuziki wabo.
Muri Afurika y’Iburasirazuba,
ibihugu nka Tanzania na Kenya byagize uruhare rukomeye mu kwakira no guteza imbere
Rumba. Mu mwaka wa 1969, itsinda Orchestra Fauvette ryageze i Dar es Salaam
muri Tanzania, nyuma yo kuva mu bice bitandukanye bya Kongo no kunyura i
Burundi. Iri tsinda ryaje kumenyekana binyuze mu ndirimbo zirimo Mama
Nakupenda, ryafatiwe amajwi kuri Radio Tanzania.
Mu myaka yakurikiyeho, abacuranzi
benshi bakomoka muri Kongo bimukiye i Dar es Salaam na Nairobi, aho babonaga
amahirwe yo gukora umuziki no kuwugeza ku bandi.
Muri Kenya, amatsinda nka Orchestra
Super Mazembe, Orchestra Virunga na Orchestra Les Mangelepa yamenyekanye mu
tubyiniro no mu bikorwa byo gufata amajwi. Iyi njyana yanagize uruhare mu
guhindura imicurangire y’abahanzi bo muri Kenya, barimo Simba Wanyika, Les
Wanyika, Fundi Konde, Daudi Kabaka na Fadhili William.
No muri Afurika y’Uburengerazuba,
Rumba yakwirakwiye binyuze kuri radiyo no mu ngendo z’amatsinda y’abacuranzi.
Abahanzi bo muri Kameruni, Nigeria na Sierra Leone bagiye bagaragaza ko umuziki
wa Kongo wabaye imwe mu nkomoko y’ihumure ryabo mu guhanga.
Mu bindi bihugu byo muri Afurika yo
Hagati n’Amajyepfo, iyi njyana na yo yarakunzwe, igira uruhare mu guhindura
uburyo abantu bacuranga, baririmba kandi babyina.
Mu Rwanda na ho, umuziki wa Kongo umaze igihe ufite abakunzi, kandi Rumba yabaye imwe mu njyana zamenyekanye mu myidagaduro no mu buzima bw’abakunzi b’umuziki.

Papa Wemba na Félix Manuak Waku ubwo bari mugitaramo i Kinshasa mumwaka 1970
Rumba n’ivuka ry’izindi njyana
Uko Rumba yakomezaga gutera imbere,
ni ko yagiye iba ishingiro ry’izindi njyana z’umuziki.
Mu myaka ya za 1960 na 1970, havutse
Soukous, injyana yakomotse kuri Rumba yo muri Kongo, ariko ikarangwa
n’umuvuduko mwinshi, imicurangire ya gitari ikomeye n’imbyino zifite imbaraga.
Nyuma yaho, Soukous na yo yakomeje
guhinduka, kugeza ubwo mu mpera z’imyaka ya 1990 havutse Ndombolo. Iyi
njyana yakoresheje uburyo bugezweho bwo gutunganya umuziki, ikoranabuhanga
ry’amajwi n’ibindi bikoresho nka synthesizer, bituma ikundwa cyane
n’urubyiruko.
Rumba kandi yagize uruhare ku yindi
miziki yo ku isi, harimo umuziki wo muri Afurika y’Iburengerazuba, ndetse
n’ubwoko bw’umuziki wa hip-hop na R&B bikorerwa mu bihugu bikoresha
Igifaransa.
Abagore
na bo bagize uruhare mu mateka ya Rumba
Nubwo amateka ya Rumba yo muri Kongo
akunze kugaragaza cyane amazina y’abagabo, abagore na bo bagize uruhare
rukomeye mu iterambere ryayo.
Mu bahanzi b’abagore bagiye
bagaragara muri iyi njyana harimo Abeti Masikini, M’Pongo Love, Mbilia Bel na
Tshala Muana. Bagiye bagira uruhare mu kwagura uburyo Rumba yaririmbwagamo,
bakazana ijwi n’imiterere yihariye mu muziki wa Kongo.
Aba bahanzi bagaragaje ko Rumba
itari injyana y’abagabo gusa, ahubwo ko n’abagore bashobora kuyihanga,
kuyihindura no kuyimenyekanisha ku rwego mpuzamahanga.
Rumba
yashyizwe ku murage ndangamuco wa UNESCO
Agaciro ka Rumba yo muri Kongo
ntikagarukira ku kuba injyana ikunzwe mu tubyiniro cyangwa mu bitaramo. Ifite
n’uruhare rukomeye mu mateka, umuco n’imibereho y’abaturage.
Mu Ukuboza 2021, UNESCO yashyize
Rumba yo muri Kongo ku rutonde rw’umurage ndangamuco w’isi udafatika, mu rwego rwo
kwemeza agaciro kayo mu muco w’abaturage ba Kongo no ku rwego mpuzamahanga.
Iyi ntambwe yashimangiye ko Rumba
ari kimwe mu bimenyetso biranga umuco wa Kongo, kandi ko igomba kubungabungwa
no kugezwa ku bisekuru bizaza.
Kuva ku mbyino gakondo za Maringa,
binyuze mu guhuza umuziki wa Kongo n’uwaturutse muri Cuba, kugeza ku njyana
zigezweho nka Soukous na Ndombolo, Rumba yakomeje kwerekana ubushobozi
bw’umuziki nyafurika bwo guhinduka no kwaguka.
Uyu munsi, Rumba yo muri Kongo
ikomeje kuba imwe mu njyana zifite amateka akomeye muri Afurika, ikaba
n'umurage w'umuco uhuza ibisekuru, ibihugu n'abakunzi b'umuziki hirya no hino
ku isi.

Leave a Comment